วัดศาลาปูนวรวิหาร จ.พระนครศรีอยุธยา

วัดศาลาปูนวรวิหาร เป็นพระอารามหลวงชั้นโทชนิดวรวิหาร ตั้งอยู่เลขที่ 38 หมู่ 4 ตำบลท่าวาสุกรี อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา   เป็นวัดโบราณตั้งอยู่ริมคลองเมืองพระนครศรีอยุธยา ( แม่น้ำลพบุรีเดิม )ฝั่งตรงกันข้ามกับเกาะเมืองห่างจากปากคลองหัวแหลมประมาณ 10 เส้น   มีพื้นที่ทั้งหมดประมาณ 28 ไร่   อาณาเขตติดต่อดังนี้  

ทิศเหนือ   ติดต่อ   คลองมหานาค  

ทิศใต้   ติดต่อ   คลองเมือง  

ทิศตะวันออก   ติดต่อ   ที่ดินราษฏร  

ทิศตะวันตก   ติดต่อ   วัดพรหมนิวาสวรวิหาร ( วัดขุนยวน )     

วัดศาลาปูนเป็นที่สถิตของ พระราชาคณะตำแหน่งพระธรรมราชา    สืบต่อกันมาตั้งแต่รัชกาลที่ 1 จนถึงรัชกาลที่ 6 ในสมัยรัชกาลที่ 4   และรัชกาลที่ 5   วัดศาลาปูน เป็นที่สถิตของพระราชาคณะชั้นสมเด็จคือสมเด็จพระพุฒาจารย์ ( พุก ) ซึ่งเป็นสมเด็จพระราชาคณะเพียงรูปเดียวที่ได้รับพระราชทานตั้งขึ้นในเขตหัวเมืองชั้นนอก

พระราชาคณะผู้ใหญ่และพระเถระ ผู้ดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสวัดศาลาปูน

1. พระธรรมราชา ( อู๋ )    ในรัชกาลที่ 1

2. พระธรรมราชา ( คุ้ม )  ในรัชกาลที่ 2   พ.ศ.2539 - 2387

3. พระธรรมราชา ( เรือง) ในรัชกาลที่ 3   พ.ศ.2389

4. พระธรรมราชา ( อิน)   ในรัชกาลที่ 3   พ.ศ.2394

5. สมเด็จพระพุฒาจารย์ ( พุก ) ป.ธ.3   ในรัชกาลที่ 4  พ.ศ.2394 - 2427

6. พระธรรมราชานุวัตร ( อาจ )   ในรัชกาลที่ 5   พ.ศ.2428 - 2463

7. พระครูจันทรรัศมี ( อยู่ ) ป.ธ.3  ในรัชกาลที่ 6   พ.ศ.2465 - 2492

8. พระสุนทรธรรมโกศล ( เกตุ ธมมทินโน ) ป.ธ.6   ในรัชกาลปัจจุบัน   พ.ศ. 2465 - 2492

9. พระครูสาธุกิจโกศล ( ไวยท์ มุตตถาโม ) ป.ธ.5   สมศักดิ์ปัจจุบันคือ   พระธรรมญาณมุรี เป็นที่ปรึกษาเจ้าคณะจังหวัดพระนครศรีอยุธยา   สถิต   ณ วัดพนัญเชิงวรวิหาร

10. พระราชสิทธิมงคล ( สวัสดิ์ จิตตะทศ )   พ.ศ.2524   จนถึงปัจจุบัน

เมื่อมีการประกาศใช้ พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พุทธศักราช 2445 พระธรรมราชานุวัตร ( อาจ )  ได้รับแต่งตั้งให้เป็นเจ้าคณะมณฑลกรุงเก่า ซึ่งรวมเอา 7 หัวเมือง คือ   กรุงเก่า   อ่างทอง   สระบุรี   ลพบุรี   อินทร์บุรี   สิงห์บุรี  เข้าเป็นมณฆลข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑล   คือ   พระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมหมื่นมรุพงษ์ศิริพัฒน์     ทรงเป็นพระเจ้าน้องยาเธอในรัชกาลที่ 5  พระธรรมราชานุวัตร ( อาจ )   เป็นผู้อำนวยการจัดการศาสนา   การศึกษา การโรงเรียนหนังสือไทยตามวัด ในมณฑลกรุงเก่า โดยมีธรรมการมณฑลทำหน้าที่ช่วยเจ้าคณะมณฑล  

ในปี  พ.ศ. 2446  ทั่วทั้งมณฑลกรุงเก่า  มีโรงเรียนสอนหนังสือไทยตามวัด 45 โรงเรียน   มีนักเรียน 2,421 คน    ใน พ.ศ.2429   โรงเรียนที่จัดตั้งขึ้นในวัดมีอยู่ 5 แห่ง คือ   วัดกษัตราธิราช  วัดนิเวศธรรมะประวัติ   วัดรวก   วัดเสนาสนาราม  และวัดศาลาปูน   จึงกล่าวได้ว่าสมัยนั้น  วัดศาลาปูนเป็นศูนย์รวมอำนาจการปกครองคณะสงฆ์  ทั้งมณฑลมีชื่อเสียงในการศึกษาอบรม  การบำรุงรักษาวัด  ตลอดจนการให้ความสะดวกในการบำเพ็ญกุศลแก่ทางราชการ และพ่อค้าประชาชนทั่วไป

ศิลปกรรมและโบราณวัดถุที่สำคัญ  พระพุทธรูปโบราณศักดิ์สิทธิ์  ชาวบ้านเรียกว่า  หลวงพ่อแขนลายเป็นศิลปสมัยก่อนอยุธยา  เป็นพระพุทธรูปนั่งขนาดหน้าตักกว้าง ประมาณ 29 นิ้ว  ลักษณะคล้ายพระอัครสาวกของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า   คือ   พระโมคคัลลา   พระสารีบุตร  เป็นพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์ สามารถบันดาลโชคลาภความสำเร็จปัดเป่าให้หายจากทุกข์ภัยไข้เจ็บ    เคยถูกโจรกรรมหลายครั้งแต่ไม่ประสบผล    พระอุโบสถ   จิตกรรมฝาผนังคล้ายคลึงกึบวัดหน้าพระเมรุ    พระอุโบสถวัดศาลาปูนนี้เคยเป็นที่ประดิษฐานหลวงพ่อพระประธานในอุโบสถวัดไร่ขิงมาก่อน  

เนื่องจากสมเด็จพระพุฒาจารย์ ( พุก ) ซึ่งเป็นเจ้าอาวาสวัดศาลาปูน และเป็นชาวเมืองนครชัยศรี    ได้อัญเชิญไปประดิษฐานไว้  ณ วัดไร่ขิง  หอไตรปิฎก  มีความงดงามเป็นเอกมีคุณค่าทางศิลปกรรมสมัยอยุธยา  หน้าบันประดับปูนปั้นรูปนารายณ์ทรงครุฑเหยียบนาค    เป็นอาคารที่เก็บพระไตรปิฎก   พระคัมภีร์และใบลาน   ซึ่งเป็นหนังสือสำคัญของพระพุทธศาสนาคือ หอสมุดของพระภิกษุสงฆ์นั่นเอง    ธรรมาสน์ เป็นศิลปกรรมเครื่องไม้จำหลักในสมัยอยุธยาตอนต้น    รูปทรงงดงาม  จำลองมาจากพระแท่นประทับของพระมหากษัตริย์  มีช่อฟ้า   ใบระกา   บราสี หางหงส์ ซุ้มรังไก่  ยอดเหมปราสาทเช่นเดียวกับปราสาทจริงๆ สังเค็ด เป็นธรรมาสน์สำหรับพระสงฆ์ขึ้นไปเทศน์พร้อมๆ กันหลายองค์ แต่ไม่เกิน 4 องค์   ซึ่งเรียกการเทศน์แบบนี้ว่าปุจฉาวิสัชนา   ธรรมาสน์จึงต้องขยายยาวออกไป   ส่วนหลังคานิยมทำเป็นหลังคาปราสาทซ้อนขึ้นไปเป็นชั้นๆ คล้ายหลังคาโบสถ์  สังเค็ดของวุดศาลาปูนเก่าแก่ที่สุด และงดงามที่สุด แต่อยู่ในสภาพชำรุดทรุดโทรมตามกาลเวลา